Wystawa 4/10/2026 – 31/10/2026
Kuratorki: Anna Baumgart i Beata Żurawska
Maria Antonina Czaplicka należała do pionierek europejskiej antropologii. Jako młoda badaczka z Polski ukończyła antropologię w Oksfordzie, napisała Aboriginal Siberia, a w 1914 roku stanęła na czele wyprawy badawczej w głąb Syberii. Po powrocie wykładała antropologię w Oksfordzie jako pierwsza kobieta na tym stanowisku. Jej krótka, intensywna biografia skupia w sobie historię narodzin nowoczesnej antropologii, emancypacji kobiet, podróży, muzealnych kolekcji i transnarodowych sieci wiedzy. Współczesna antropolożka Jaanika Vider pokazuje Czaplicką jako postać, przez którą można spojrzeć na historię całej dyscypliny z innej, dotąd marginalizowanej perspektywy.
Wystawa „Dla Marii. Ćwiczenia z wyobraźni historycznej” odbywa się w „Domu nad Łąkami” – Muzeum im. Zofii i Wacława Nałkowskich w Wołominie. Miejsce staje się jednym z bohaterów wystawy. Dom należy do intelektualnej i biograficznej genealogii Marii Czaplickiej. Była uczennicą Wacława Nałkowskiego – geografa, pedagoga i rzecznika emancypacji kobiet. Jego lekcje odegrały ważną rolę w jej wyborach naukowych. Czaplicką łączyła także znajomość z Zofią Nałkowską. Historia Marii powraca więc do przestrzeni związanej z jej edukacją, relacjami i środowiskiem intelektualnym.
Wystawę otwiera opowiadanie Sylwii Chutnik wyobrażające spotkanie Marii Czaplickiej i Zofii Nałkowskiej przy kawie na werandzie domu nad łąkami. Literacka scena staje się ćwiczeniem z wyobraźni historycznej – sposobem pracy z tym, co mogło się wydarzyć i pozostaje poza materialnym śladem archiwum. Słowo „mogły” otwiera przestrzeń spekulacji i uruchamia historię jako relację pomiędzy dokumentem, wyobraźnią i teraźniejszością.
Punktem wyjścia projektu jest ciekawość rozumiana jako praktyka badawcza i gotowość pozostawania ze światem w relacji. Ciekawość prowadziła Czaplicką ku Syberii, odmiennym krajobrazom, kulturom i sposobom rozumienia rzeczywistości. Ta sama ciekawość prowadzi współczesne artystki ku archiwom, pamięci, codziennym praktykom, przedmiotom, zwierzętom i krajobrazom.
Herstoria Czaplickiej dociera do nas poprzez fragmenty: fotografie z wyprawy syberyjskiej, korespondencję, listy, pocztówki, przedmioty i rozproszone archiwa. Wystawa traktuje te fragmenty jako aktywne elementy opowieści. Luki, przemilczenia i utracone obiekty uruchamiają wyobraźnię historyczną – przestrzeń, w której dokument spotyka się ze współczesnym doświadczeniem i praktyką artystyczną.
Prace Moniki Drożyńskiej, Agnieszki Brzeżańskiej, Kamy Sokolnickiej, Anny Baumgart i Agaty Baumgart tworzą polifoniczną opowieść o różnych sposobach poznawania świata. Haft staje się cielesnym i afektywnym zapisem codzienności, obraz przechowuje pamięć wcześniejszych znaczeń, a rzeźby kierują uwagę ku współzależności ludzkich i pozaludzkich form życia. Fotografie reniferów, psów ofiarnych, szamana oraz Micziki – eweńskiej przewodniczki i tłumaczki Czaplickiej – ukazują syberyjski krajobraz jako sieć relacji pomiędzy ludźmi, zwierzętami, duchami i środowiskiem.
Biała lalka przywieziona z Syberii przywołuje czarną lalkę śmierci znajdującą się dziś w Pitt Rivers Museum. Rozproszone przedmioty i archiwa tworzą kolejną warstwę wystawy. Ćwiczenie z wyobraźni historycznej rozpoczyna się w miejscu, w którym pewność dokumentu ustępuje pola relacji, spekulacji i uważności.
Wystawa rozwija także sztukę zauważania – praktykę uważnego dostrzegania gestów, obrazów, rzeczy i form życia pozostających na marginesach wielkich narracji. Wiedza powstaje tutaj poprzez uczestnictwo, zmysły, emocje i relacje. Taka perspektywa zbliża projekt do koncepcji wiedzy usytuowanej Donny Haraway: każda opowieść wyrasta z konkretnego miejsca, czasu, ciała i doświadczenia.
Maria Czaplicka pojawia się jako badaczka zanurzona w świecie, który opisuje, a zarazem jako postać oglądana z dzisiejszej perspektywy. Jej pozycja pomiędzy centrum i peryferiami, obserwowaniem i uczestnictwem, emancypacją kobiet i kolonialnym systemem wiedzy tworzy pole współczesnej refleksji nad odpowiedzialnością, poznaniem i sposobami opowiadania historii.
Wystawę zamyka sztandar Agaty Baumgart „Maria spotyka hiperobiekt”: Czaplicka stoi z małą parasolką wobec zjawiska, którego skala przekracza pojedynczy punkt widzenia. Obraz prowadzi od archiwalnej biografii ku współczesnemu doświadczeniu świata jako sieci złożonych, wielogatunkowych i planetarnych zależności.
Artystki: Maria Czaplicka, Sylwia Chutnik, Monika Drożyńska, Anna Baumgart, Agnieszka Brzeżańska, Kama Sokolnicka, Agata Baumgart.
Kuratorki: Anna Baumgart i Beata Żurawska
„Dla Marii. Ćwiczenia z wyobraźni historycznej” zadanie Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.
Organizatorzy: Burmistrz Wołomina Elżbieta Radwan oraz Muzeum im. Zofii i Wacława Nałkowskich w Wołominie