Pionierka antropologii, badaczka Syberii i szamanizmu. Pierwsza kobieta wykładająca antropologię na Uniwersytecie Oksfordzkim. Podróżniczka i pisarka, która w świecie nauki zdominowanym przez mężczyzn konsekwentnie przekraczała granice swojej epoki.

Maria Antonina Czaplicka urodziła się w 1884 roku na warszawskiej Starej Pradze. Od młodości wyróżniała się ambicją, ciekawością świata i determinacją w zdobywaniu wiedzy. Uczyła się na Latającym Uniwersytecie i w Towarzystwie Kursów Naukowych. Jej mentorem był geograf i publicysta Wacław Nałkowski, który rozbudził w niej zainteresowanie „geografią człowieka” – badaniem zależności między ludźmi, ich kulturą a środowiskiem.

W 1910 roku jako pierwsza kobieta otrzymała stypendium Kasy im. Mianowskiego na studia zagraniczne. W Londynie studiowała etnologię, a następnie przeniosła się do Oksfordu, gdzie pod kierunkiem Roberta Ranulpha Maretta rozwijała zainteresowania antropologiczne. Przygotowała „Aboriginal Siberia. A Study in Social Anthropology” – opracowanie poświęcone ludom Syberii.

W 1914 roku zorganizowała wyprawę badawczą wzdłuż Jeniseju, której celem było poznanie kultury Ewenków. Mimo wybuchu I wojny światowej wraz z Henrym Hallem zdecydowała się kontynuować ekspedycję. W ekstremalnych warunkach przemierzyli rozległe, niemal nieznane Europejczykom tereny Syberii, dokumentując życie i kulturę jej mieszkańców. Czaplicka zgromadziła około 200 obiektów, m.in. narzędzia, broń, stroje i przedmioty obrzędowe, które opracowała i przekazała Pitt Rivers Museum w Oksfordzie.

W 1915 roku została pierwszą kobietą wykładającą antropologię na Uniwersytecie Oksfordzkim. Jej stanowisko miało jednak charakter czasowy – zastępowała L. H. D. Buxtona, który po zakończeniu wojny powrócił na uczelnię. Czaplicka, mimo osiągnięć naukowych, nie otrzymała wówczas możliwości pozostania w Oksfordzie. W tym samym czasie ukazała się jej książka „Mój rok na Syberii”, która przyniosła jej międzynarodowe uznanie. Została także przyjęta do prestiżowego Królewskiego Towarzystwa Geograficznego.

Bliska była jej sprawa niepodległości Polski. Publikowała artykuły o sytuacji kraju, angażowała się w życie publiczne i zabierała głos na rzecz Polski za granicą. W 1919 roku, podczas pobytu w Warszawie, spotkała się z Józefem Piłsudskim. Podróżowała również z wykładami po Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Angażowała się w sprawę równouprawnienia kobiet, publikując teksty poświęcone ich sytuacji oraz prawu do edukacji i pracy naukowej.

Mimo znaczących sukcesów w pracy badawczej nie udało jej się zdobyć stałej posady akademickiej w Polsce ani na świecie. Bariery związane z płcią utrudniały jej dalszą karierę. Po wyprawie syberyjskiej zmagała się również z poważnymi problemami finansowymi i zadłużeniem. W 1921 roku wiązała nadzieje na poprawę swojej sytuacji z prestiżowym stypendium podróżniczym Alberta Kahna, którego jednak nie otrzymała. Wkrótce potem, 27 maja 1921 roku, popełniła samobójstwo, mając zaledwie 36 lat. Śledztwo wykazało, że zatruła się chlorkiem rtęci – substancją, której używała do wywoływania zdjęć z Syberii. W oficjalnych przekazach jako przyczynę jej śmierci podawano atak serca.

Pamięć o Czaplickiej szybko zaczęła zanikać. Zgodnie z jej testamentem materiały zgromadzone podczas wyprawy syberyjskiej otrzymał Henry Hall, który nigdy ich nie opublikował, a część dorobku zaginęła. W Polsce Czaplicka została zapomniana na wiele dekad. Jej „Mój rok na Syberii” ukazał się po polsku dopiero w 2013 roku, niemal sto lat po pierwszym wydaniu w Wielkiej Brytanii. Dziś uznawana jest za jedną z najwybitniejszych polskich badaczek początku XX wieku.

Wystawa „Dla Marii. Ćwiczenia z wyobraźni historycznej” dostępna jest w Muzeum im. Zofii i Wacława Nałkowskich w Wołominie do 31 października 2026 roku.